Widźńana

Widźńana, Widżnana - w sanskrycie: vijñāna (विज्ञान); pali: viññāṇa - to fundamentalne pojęcie w filozofii buddyjskiej i hinduskiej, najczęściej tłumaczone jako świadomość, poznanie, rozeznawanie, rozróżniająca świadomość lub umysł, a także jako nadwiedza, super wiedza. Jest to jeden z kluczowych terminów opisujących sposób, w jaki funkcjonuje umysł i jak postrzegamy rzeczywistość.

Widżnana oznacza świadomość konkretnego obiektu zmysłowego. Nie jest to trwała dusza, lecz chwilowy proces rozróżniania i rozpoznawania zjawisk (np. "widzę kolor czerwony", "słyszę dźwięk"). W odróżnieniu od dźńany (mądrości/wiedzy), widżnana jest świadomością "podzieloną" lub "dyskryminującą". Widżnana jest ostatnim i najbardziej zewnętrznym z pięciu agregatów (skandh), które tworzą to, co nazywamy "ja" lub istotą żyjącą (skandha świadomości).

W buddyzmie tradycyjnie wyróżnia się sześć form świadomości, odpowiadających pięciu zmysłom oraz umysłowi (manas):

• Świadomość oka (wzrokowa)
• Świadomość ucha (słuchowa)
• Świadomość nosa (węchowa)
• Świadomość języka (smakowa)
• Świadomość ciała (dotykowa)
• Świadomość umysłu (mentalna)

Termin vijñāna pojawia się w wielu wczesnych Upaniszadach, gdzie tłumaczono go za pomocą takich określeń, jak zrozumienie, wiedza i inteligencja.